Alevilik ve Pavlikanizm
 

Bir Alevi dedesinin şöyle bir beyanını aktaran bir yazı okumuştum. Aklımda kaldığı kadarıyla dede diyordu ki, ''Din kabuktur, islam-şeriat kabuktur, alevilik ise içindeki özdür. Biz kabuğa değil öze bakarız. Tüm dinler kabuktur, hepsinin özü aleviliktir. Hıristiyanlığın, museviliğin özü de odur. Alevilik bu yüzden serçeşmedir.''

Katolik Kilisesinin gnostik tarikatları anlattığı bir yazı okumuştum, o da aklımda kaldığı kadarıyla şöyleydi: ''Gnostikler içinde yer aldıkları coğrafyanın dinini benimser ve onun gizli sırlarını bildiklerini, özünü olduşturduklarını idda ederler. Hemen kutsal kitabı alır ve satır aralarına ilişkin spekülasyon yaparlar. Onlara göre dinler hakikate ulaşmada yetersizdir. Cahil halkı el altında tutmak içindir. Hakikate ancak onların tarikatlarında yükselerek aşama aşama ulaşılır. Tüm dinlerin hakikatten bir parça taşıdığına ve hepsinin özünde bir olduğuna inanır, kendilerinin bu öze sahip olduğunu iddia ederler. Bu öze gnosis adını verirler.''

Benzerlik ilginç değil mi?

Eğer alevilik tüm dinlerin özü ise, islamın özü olduğu oranda hıristiyanlığın da özü demektir. Dinler bir kabuksa, islam ne kadar kabuk ise hıristiyanlık da öyle demektir. Aleviler hıristiyanlığın egemen olduğu bir coğrafyada yaşasalar, ''islamın özü biziz'' dedikleri gibi, ''hıristiyanlığı özü bizdedir'' de diyebilirler. Yani islama mesafeleri ne ise diğer dinlere de mesafeleri odur. Ne kadar islam dairesinde iseler o kadar da hıristiyanlık dairesindedirler örneğin. O halde ''alevilik islamdır'' sözü bu nedenle de yanlıştır, zira tüm dinlerin özünü içerdiğini(serçeşme olduğunu) iddia eden bir inanç için ''alevilik hıristiyanlıktır'' da denebilir. Bir inancın hepsinden olması söz konusu olamayacağına göre, onu hepsinden ayrı ele almak daha az kafa karıştırıcı bir tutum olacaktır. Bu yüzden aleviliği islamın ya da başka bir dinin içine sokuşturmadan ayrı bir inanç olarak ele almak daha doğrudur bence. Bunun dinsel bir inanç mı yoksa felsefi bir inanç mı olduğu konusu ise ayrı bir tartışma konusu olmayı hak eder.

Öte yandan, alevilik ile Anadolu'da onun önceli olabileceği iddia edilen gnostik tarikat pavlikanlar arasında bu açıdan da bir bağ söz konusu olamaz mı? Yani eğer alevilik tüm dinlerin özü ise islamla başlamış olamaz, ondan önce de dünya üzerinde varolmalıdır. Alevilik tüm dinlerin serçeşmesi ise o halde hıristiyanlığın da özü olmalıdır ve islam henüz yokken hıristiyan dünyada ''hıristiyanlığın özü benim'' diye kendini varetmiş olmalıdır. Nitekim bu iddiayla ortaya çıkan ve vahdet-i vücut anlayışı, devriye inancı, en el hak felsefesi gibi temel konularda aynı inancı sürdüren gruplar vardır. Bunlar Kilise tarafından büyük iftira ve zulümlere uğramıştır. Bunların içinde Anadolu'da bulunanları da vardır. Tarihi en yakın ve günümüz alevilerinin yerleşik olduğu bölgelerde yerleşik olanları ise pavlikanlardır. O halde sadece tarihsel bulgular ışığında değil, alevi öğretisini göz önüne alıp düşününce de pavlikanizm ile alevilik arasında bir bağ olduğu görülüyor.

Pavlikanizmin Balkanlardaki halefi sayılan Bogomilizin bölgede yayıldığı alanlara baktığımızda Balkan Müslümanlarının haritasıyla büyük benzerlikler taşıdığını görürüz.Bogomiller ve bölge Müslümaları arasındaki organik bağ tarihçilerin de kabul ettiği bir gerçek.
Boşnakların tarihi bunun en büyük delili sanırım.Balkanların II.Mahmuda kadar çoğunlukla Alevi olduğunu,Mevlevi dervişleri eliyle yakın zamanda sunnileştirildiğini de düşündüğümüzde hikaye yerine oturuyor.
Sadece Boşnaklar değil,Pomaklar ve Arnavutlar da benzer bir süreç yaşamış.
Pavlikanlarla Aleviler arasındaki bağ biraz daha muallak gerçi ama yinede her iki harita da kesişiyor.
Tabi Türkmen etkisini yok saymak mümkün değil,ama özellikle Kürt ve Zaza Aleviliğinin -kısmen de olsa-Pavlikan mirası üzerine kurulduğu söylenebilir,ama tek başına bu da yeterli değil.

Bu şablona uymayan gnostisizmin merkezlerinden Mısır var sanırım,her ne kadar Mısır da kurulmasa da orada güçlendiğini varsayarsak Fatımiler buna cevap olabilir diye düşünüyorum.