İnsan Davranışı

[SelGom]

''Falanca kişi öyle yapmaz, mutlaka bir yanlış anlaşılma vardır, bir hata vardır'' tadında sözlere çok denk gelmişizdir. İnsanın bir davranışta bulunabilmesinin sağlayanı nedir? Öncelikle hareket zemini gerekiyor. Hareket edip bir şeyler yapabilmek gerekiyor. Sonrasında ise düşünüp karar verme ve o verilen kararı uygulayabilmek geliyor. O yüzden çoğunlukla şu soruyu duyarız ''Neden yapsın ki?''. Yani bir kişinin bir şey yapması için zihninden düşünüp karar alması gerekiyor. Karar alırken de sebeplere göre karar alınıyor. Yani kendince bakar ve duruma göre karar verilir, bunda sebeplerin etkisi olur. Yani davranışın sağlayanı düşünmek ve düşünüp karar kılmayı belli bir yöne meylettirecek sebeplerdir. Bir kişinin bir şeyi yapmayacağını düşünmek ise o kişinin geçmişte yapmış olduğu davranışlar ve tutumlardır. Onlara dayanarak şimdi spesifik bi davranışı yapmayacağı öngörülür. Aslında yapmaz yapmaz denilen kişilerin birçok defa öngörüyü yanlış çıkarıp yapmayacağı öngörülen şeyleri yaptığı görülmüştür, yani öngörü bazı durumlarda yanlış çıkarken bazen de doğru çıkar. Yani önceki davranışlar şimdiyi ve geleceği belirler diye düşünülür. Fikir verse bile belirlemez, duruma göre davranışlar farklılık gösterir. Aynı veya benzer durumlarda bile aynı kişinin çok farklı davranışlar yaptığı görülmüştür. Yani neden o davranışı yapıyor dediğinde işin içine her zaman sebepler de girmiyor, keyfiyet giriyor. Herhangi sebebe muhtaç kalmadan da keyfiyetle bir şeyler yapılabiliniyor.

Bu arada geçmişteki davranışların kişilikle alakası da olabilir. Yani ''insanın kişiliği neyse o doğrultuda düşünüp davranır, geçmiş davranışlardan kişiliği çıkarsayıp şimdiki davranışlar tahmin edilebilir'' şeklinde bir algı var sanırım. Mutlak bir kişilik yok. Bazı durumlarda bazı davranışlar var, bazı durumlarda da diğer bazı davranışlar var. O yüzden dediğim gibi geçmişteki şeyler şimdinin sağlayanı değildir. Adı üstünde geçmiş. Yani o şartlar ve durumlar geçip gitmiş, şimdiki ortam koşulları önemli. O yüzden sağlamayan geçmişe dayanarak ''o kesinlikle onu yapmaz, bi yanlışın var'' şeklinde bir yaklaşım hatalıdır.

''Neden yapsın ki?'' kısmına gelelim. Bir kişinin hareket zemini ve ardından düşünüp karar alması gerekli demiştim. Fakat alınan karar uygulan(a)mayabilir de. İlgili nöronlar ateşlenip vücudu harekete geçirmesi lazım, ne zaman geçirecek ve ne olacak bunu öngörmek çok zordur. Ayrıca bir şeyi yapmak için nedenler gerekse bile yapıp yapmadığını bilmek için nedenin ne olduğunu bilmeye gerek yoktur. Yani nedeni bilmeyebiliriz ama yapıp yapmadığını bilebiliriz. Nedenin var olması başkadır, spesifik olarak hangi neden olduğu başkadır. Neden gerektiğini bilebiliriz ama hangi nedenin etkileyip de ilgili davranışı yaptırdığını bilmeye gerek yok. Mesela birisini hırsızlık yaparken gördüğümüzü düşünelim. Hırsızlık yapması için birçok sebep olabilir ama sebebi bilmediğimizi düşünelim. Fakat sebebi bilmememize rağmen hırsızlık yaptığını gözlemledik, bu noktada sebebin var olduğunu biliriz ama hangisinin olduğunu bilmeyiz ki gözlemimiz sağlamsa da hangisine ihtiyacımız yoktur. Ama bazen eldeki kanıtlar o kadar güçlü değildir, sebebin hangiliğine ihtiyaç olabilir. Mesela bir dedektif bir olayı araştırıyor ama bakıyor ki birden fazla şüpheli var ve kanıtlar tek bir kişiyi göstermiyor, kanıtlar güçlü değil. O zaman hangisi bu şeyi yapmış olabilir diye hangisinin yeterli sebebi var diye bakabilir. Yine de tek başına yetmez, kanıtla desteklenmesi lazım, desteklenmedikten sonra varsayımdan öteye gitmez. Ama kanıt var olduğunda ve sebebin ne olduğu bilinmediğinde sebebin ne olduğunu bilmeye gerek kalmaksızın kimin ne yaptığı bilinebilir. Hatta bildikten sonra ''neden yaptın'' diye sorulur. Yani nedenin ne olduğunu bilmeden yaptığı bilinebiliyor ama sebebin ne olduğu sonradan öğreniliyor çünkü her zaman sebebin ne olduğunu bilmeye gerek yoktur, kanıt önemlidir. Yani ''neden yapsın'' diye yaklaşıp da bir neden bulamamak durumunda yapmadığı sonucuna varmak yanlıştır, kanıt neyi gösteriyor bu önemlidir.