Ölü Gömme Kültleri

[pante]

ÖLÜYE VERİLEN DEĞER

5000 yıl önce Sümerler zamanında, Lagaş kıralı Entemena, aralarında durmadan toprak sorunu çıkan komşusu Umma kıralı Urlumma'yı yenilgiye uğratınca, bu zaferin anısına yazdırdığı anıta, Ummalıların "savaş alanında ölmüş askerlerini öylece bırakmalarını" bir aşağılama, Ummalı ölülere kendisinin mezar yaptırmış olmasını ise özel bir üstünlük belirtisi olarak yazdırmayı önemsemişti.

Eski toplumda Ölü bedenin sahiplenilmesi o denli önemlidir ki, Truva önünde Akhalar ile başka nedenlerle suren savaş, bir noktadan itibaren, savaş sırasında olenlerin ölü bedenlerini kimin kendi tarafına çekip alacağı bir savaşa dönüşür. Aşil tarafından öldürülen Hektor bile, son nefesini verirken, ölü bedeninin Truvalılara teslim edilmesi için katiline yalvarmıştı.


"Yalvarırım, canın, dizlerin, anan baban adına,
Akha gemilerinin yanında köpeklerle bırakma beni.
Yığınla tunç al, altın al,
Babamla ulu anam armağanlar versin sana,
Ama sen de onlara geri ver gövdemi,
Ateş payımı alayım kadın, erkek Truvalılardan"

Ölüm anını takip eden süreçte, 'ölü sahipleri'ne yönelik yeme, içme ve cinsel ilişki yasağı bulunmaktadır. Günümüz yerli topluluklarında hâlâ bulunan, ölü sahiplerinin, bir cenaze töreni takvimine göre, yeme, içme, uyuma ve cinsel ilişki yasağına Homeros dünyasında da rastlarız. Patraklos'un yasının tutulduğu dönemde Aşil'in ulu anası tanrıça Thetis oğlunun yanına oturmuş, eliyle okşayarak ona diller dökmüş;
"Yavrum benim" demişti, "ne zamana dek yiyeceksin içini; yemeyi içmeyi unutup, ağlaya sızlaya? Bir kadınla sarmaş dolaş olmak iyi şey, neden bundan yoksun ediyorsun kendini?

Tanrıça İnanna, Ölüler Diyarına inerken sadık veziri Ninşubur'a şöyle demişti:

"Ölüler diyarına vardığım zaman
Felaketlerdeki gibi ağıt yak benim için
Kutsal toplantı yerinde davul çal benim için
Tanrıların evinde beni arayarak dolaş
Gözlerini indir-kapat benim için
Ağzını çarpıt benim için
Bir yoksul gibi tek giysine bürün benim için"

Gılgamış ise 'mikku ve pukku'sunu 'ölüler diyarı'ndan çıkarmaya giden dostu Enkidu'ya şöyle öğüt veriyordu.

“Temiz giysiler giyme…
Bur kabındaki iyi yağdan sürme…
Ölüler diyarında mızrak fırlatma…
Elinde asa taşıma….
Ayağına sandalet giyme…
Ölüler diyarında haykırma...
Sevgili karını öpme.
İğrendiğin karına vurma…
Sevgili oğlunu öpme…
İğrendiğin oğluna vurma…"

Mezar törenlerinde göğüs-bağır parçalama, saç-baş dağıtma, yanakları tırnaklama davranışları, üzüntünün doğal dışavurum biçimi değildir; devralınmış, dolayısıyla sonradan edinilmiş töresel bir uygulamlardır. Aynı biçimde, Truva’da ölüm haberini alan kadının yaşmağını çekip fırlatması, insana ait doğal üzüntü refleksi değil; töresel yineleme olarak kazanılmış bir davranış biçimidir:

“Başından yere attı parlak şeritlerini
örgülü saçağlarını, tacını attı,
sonra da altın Afrodit’in verdigi yaşmağı.
Gelin olduğu gün vermisti Afrodit yaşmağı ona. ”

Kimi Afrika yerli kabilelerinde mezar töreninin, ölü beden etrafında bir çesit minyatür savaş şeklinde gerçekleşiyor olması uzmanları şaşırtmıştı: Sessizlik-yüksek ses yasağına ilişkin kurallara sahip olarak ölüm törenleri eski toplumun ilişkilerinin yansıtıcısıdır.

Ölüm törenleri konusunda bireyler dileklerince hareket edemezler; bir törenin takvimine göre hareket edilmelidir. Truva kıralı Piriamos, İlyada'da, oğlu Hektor’un ölüm töreni takvimini şöyle açıklamıştı:

“Haydi, dokuz gün sarayda ağlayalım ona
Onuncu gün gömelim, halk da yapsın şöleni.
Onbirinci gün bir tümsek yığarız mezarına,
Onikinci gün gene savaşırız gerekirse. ”