levha tektonigi

[Andrew]

Genelde "devrim" kelimesini duyunca aklimiza savaslar, halk ayaklanmalari ya da buyuk toplumsal degisimler gelir. Ama aslinda bilim dunyasinda da bazi gelismeler tam anlamiyla devrim niteligindedir. Bazen bir fikir ya da kesif, o alandaki butun dusunce yapisini altust eder. Bilim insanlari, eskiden dogru sandiklari bircok seyi yeniden gozden gecirmek zorunda kalir. Bu da o alanda yepyeni bir donem baslatir.

Buna guzel ornekler var. Mesela 1859'da Charles Darwin'in yazdigi Turlerin Kokeni, evrim teorisini ortaya koyarak biyolojiye tamamen yeni bir bakis acisi kazandirdi. Ondan birkac yil sonra, 1866'da Gregor Mendel, bezelyelerle yaptigi deneyler sayesinde kalitimin nasil calistigini ortaya koydu. Insanlarin ozelliklerinin nesilden nesile nasil aktarildigini anlamamizda buyuk bir adim atti.

Daha sonra, 1953 yilinda James Watson, Francis Crick ve Rosalind Franklin DNA'nin yapisini ortaya cikardilar ve bu kesif biyolojide adeta yeni bir cag baslatti. Artik canlilarin genetik yapisi cok daha iyi anlasiliyordu.

Ayni sekilde fizik dunyasi da buyuk bir donusum yasadi. Uzun sure boyunca herkes Newton'un kurallarini temel aliyordu. Ama 20. yuzyilin baslarinda Albert Einstein'in gelistirdigi gorelilik teorisi ve kuantum fizigi, Newton fizigini bazi alanlarda yetersiz birakti. Ozellikle cok buyuk ya da cok kucuk seyleri anlamaya calistigimizda, bu yeni teoriler cok daha iyi aciklamalar sunmaya basladi.

Tum bu devrimlere benzer sekilde, yer bilimlerinde yani jeolojide de cok onemli bir degisim yasandi. Bu da levha tektonigi teorisiyle oldu. Bu teori, Dunya'nin dis kabugunun aslinda birbirine bagli olmayan buyuk parcalardan olustugunu ve bu parcalarin zaman icinde hareket ettigini soyluyor. Bu hareketler yuzunden depremler oluyor, daglar olusuyor ve volkanlar patliyor.

Eskiden bu olaylarin neden ve nasil gerceklestigi pek anlasilmiyordu, ama levha tektonigi teorisi sayesinde tum bu surecler cok daha mantikli hale geldi.

Bugun yeryuzunde gordugumuz bircok seyin, ornegin kitalarin sekli, dag siralari, hatta bazi iklim ozelliklerinin bile, bu dev levha hareketleriyle ilgili oldugunu biliyoruz. Kisacasi, levha tektonigi jeolojide bir donum noktasi oldu. Tipki evrim, genetik ya da kuantum fizigi gibi, dunyayi daha iyi anlamamiza yardimci olan buyuk bir fikir devrimidir.

Birkac seri ile, levha tektonigini, bilgim dahilinde aciklamaya calisacagim. Daha sonra da, iklim konusuna gecis yapmayi dusunuyorum.