Zaman var mıdır?
 

Felsefeci arkadaşlara ya da bu konuya eğilmiş arkadaşlara bir soru sormak istiyorum.

Felsefe dünyasında zamana bakış nasıldır?

Yıllar önce, Arda Denkel in düşünceler ve gerekçeler isimli kitabını okumuştum.Beni çok etkilemişti. Zaman konusunda, felsefecilerin(sayıca az ama nitelik olarak fazla olan felsefecilerin) zaman denen şeyin olmadığı konusunda hemfikir olduğunu söylemişti.Tabi çok fazla felsefe kitabı okumadığım için birinci elden bilmiyorum.


Bu konuda, felsefeci arkadaşların araştırmaları var mı ?

Ben felsefe okuyorum bence zaman yoktur, zaman görelidir yani birşeye bağlı olarak ortaya çıkar, eğer dünyada madde olmasaydı zaman kavramı da olmazdı çünkü biz maddenin çürümesini, bedenimizin eskimesini anlamlandırmak için zamanı icat ettik. Enistayn da zamanın göreli olduğunu söyler. Maddenin çürümesi ya da eskimesi veyahut değişmesi aslında zamanla değil, kimya ile alakalı. Bence insanın yaşlanması da kimya ile alakalı, yani zaman tutup yaşımızı hesaplıyoruz ama aslında yaş diye bir şey yok, yaşımızı belirleyen zaman değil vücudumuzdaki kimyasal reaksiyonlar. Bunu bir örnekle açıklayayım, babamın diyanette çalışan imam bir arkadaşı var, bizim eve birgün ziyaret gelmişlerdi, bana dediki bak Hatice böyle tekerlekli sandalyedesin ya aslında bunun da kıymetini bil; çünkü kalori yakmıyorsun ve hızlı yaşlanmıyorsun. Ömrün daha uzun olur inşallah dedi. Şimdi ömrüm uzun olur mu bilemem ama kalori yakmanın insanı yaşlandırdığı söyleniyor, ne kadar doğru bilmiyorum. Yani bizi yaşlandıran hep zaman zannediyoruz ama zaman diye birşey var mı ya?

Paylaşım için teşekkürler Hatac
Yalnız imam efendiye şunu demek isterdim:Kalori harcamamak kişiyi daha uzun ömürlü yapıyorsa, sporcular yandı:)

Bu soruyu bu şekilde sormak istediğinizden emin misiniz? Eğer felsefi bir soruyu "... var mıdır?" ile bitirirseniz, bu ontolojiye, yani metafiziğe girer.

Bu arada inanın ki hiçbir filozof "Zaman vardır!" veya "Zaman yoktur!" dememiştir. Farklılıklar azdır, ama bir o kadar da derindir.

Kant'tan itibaren zaman ve mekanın insana özgü kategoriler olduğunu biliyoruz. Ondan önce Aristoteles'ten itibaren genel olarak bir şeyin varlığı veya yokluğu, karşıtının varlığı veya yokluğuyla açıklanırdı. Örneğin "Günışığı var mıdır, varsa nedir?" sorusu buna göre "Günışığı, gecenin yokluğudur" cevabıyla ilişkilendiriliyordu. Bu yöntemin adı "Privation".

Zamanın var olup olmadığı sorusunu mantıksız buluyorum. Belirttiğim gibi ontolojik-metafizik yönü vardır. Bundan dolayı sonuca ulaştırılması da neredeyse imkansızdır. Daha doğrusu bunu bir tarafa doğru cevaplamak idealist bir yaklaşım olur. Tıpkı Descartes gibi ruh ve beden arasında bir ortak nokta aramak zorunda kalırsınız. Oysa zamanın iki yönü vardır: bir şeyin değişime uğramasını zaman var olduğu için anlayabiliriz. Eğer bu durumda zamanın varlığını reddediyorsak, şeylerin değişimini zaman kavramı üzerinden açıklayamayız, çünkü var olan birşeyi var olmayan bir şeyle açıklamış oluruz ve burada bize ayrı bir zorluluk doğar. Tanrı inancı da böyle açıklanır genelde. Yani dediğim gibi, zamanı böyle basitçe reddeden bir filozof yoktur, sadece zamanı açıkladıklarında ince ayrıntılar ortaya çıkar. Öte yandan zaman denilen şey maddi değildir ve böylece bir bakıma yoktur. En azından görece değildir ve günlük olarak ele alınabilir bir şey değildir. Yani buradan çıkarabileceğimiz sonuç zamanın her iki yöne de ortak olmasıdır.

Ama bundan önemlisi şu: zaman ya insan için vardır ya da yoktur, ya da insan için hem vardır hem yoktur. Zaman zamanüstü değildir. Kant'tan sevgilerle...

Zaman görelidir, bunu ünlü fizikçi Einstein söylüyor.

Görece derken daha fazla maddi bir şey olmadığını kastetmiştim.

Zaman hareket varsa vardır. Hareketin olmadığı yerde zaman da yoktur. Zaman hareketin göstergesidir. Yani zaman hakekete bağlıdır.

Şu ''vardır '' ve ''yoktur'' söylemleri de o kadar fantazi gerçeklik taşırlar ki sormayın. Siz zihni gösterebilir misiniz? Ya da aklı gösterebilir misiniz? Sevgiyi gösterebilir misiniz? Nefreti gösterebilir misiniz? Bunlar var mıdır? yoksa yok mu?

Bu varlık ve yokluk aslında, insan zihninin yarattığı kavramlar olmanın ötesinde bir gerçeklik taşımazlar.

Hiçbir varlık insan zihninden geçmedikçe var olduğunu size kanıtlıyamaz. Yani varlık veya yokluk herşeyden önce bir zihne bağlıdır.

Evet işte hareket varsa vardır, yani görelidir, başka bir şeye bağlıdır, sevgi ve nefret gibi duygularımız da kimyasal reaksiyonların bir sonucudur, dışardan herhangi bir güç içimize girip de bizi nefrete sürüklemiyordur, mesela kanımızda şeytan dolaşmıyor.

Sevgili arkadaşlar,

Zaman, biz insanların sabit nesneleri konumlandırmak için geliştirdiğimiz konum bildiren 3 boyutlu uzay şemasına hareketi de belirtmek için 4. boyut olarak eklediğimiz bir kavramdır.

3 boyutlu uzayda konumunu bildirmek istediğimiz bir nesneyi, merkez kabul edilen bir noktadan yatayda X, Y eksenlerine ek olarak dikeyde Z eksenine uzaklığıyla belirleriz. Cisim hareket halindeyse, hareketli cismin hereketlerini sabit parçalara bölerek cismin her parçadaki X, Y, Z konumunu işaretleyerek cismin hareketli koordinatlarını da inceleyebilir hale geliriz.

İşte cismin hareketlerini ölçebildiğimiz birim zamandır, ölçü birimi saniyedir.

Bu durumda, hareket halindeki bir uçağın koordinatlarını bir grafikte göstermemiz durumunda :
t=0 anında (uçak yerde, hareketsiz ve Atatürk havalimanında)
t=3600 anında (uçak 60 dk. sonra Antalya'ya indi)
t=0 ile 3600 arasındaki grafikte uçağın her saniye yerden ne kadar yükseldiğini, kaç metre uzaklaştığını, hangi saniyede uçuş yüksekliğine çıktığını, kaç saniye süresince sabit yükseklikte uçtuğunu, hangi rotayı izlediğini, ne zaman alçalmaya başladığını görebiliriz.

Yani, sevgili Sesli'nin ifade ettiği gibi, gözlemcinin bulunduğu ortamda hareket varsa zamandan söz edilebilir.

Evrende de gözlemcinin bulunduğu ortamda gök cisimleri hareket ettiği sürece konum bildirirken zamandan sözedilebilir. Bu bağlamda görelidir, rölatiftir.

Örneğin, gözlemci karadeliğin içinde ise, hiç bir zaman onun gözlemleyebileceği bir hareket olmayacaktır. Çünkü karadelik korkunç çekim kuvvetiyle maddeyi atom altı parçacıklarına ayırmış ve kımıldayamayacak şekilde hapsetmiştir. Madde için, haliyle gözlemci için zaman durmuştur.

Örneğin, gözlemci karadeliğin olay ufku içinde ise, karadeliğin uzay-zamanı büktüğü bir noktada olduğu için olay ufkunun dışındaki zamanın akış hızı ile farklı bir akış hızı yaşayacaktır.

Özellikle big-bang tartışmalarında "evrende zaman big-bang ile başladı" cümlesini sık duyarız. Bunun sebebi, big-bang teorisindeki evrenimizdeki tüm maddenin bi-bang öncesinde sonsuz küçük bir noktada sıkışmışken, (yani karadelikteki gibi zaman durmuşken, yani herhangi bir hareket yokken) bir sebeple patladığı ve evrenimizi oluşturduğu söylemidir. Bu teori doğruysa ve gözlemci bu evrende ise bu söylem doğru olur. Bu evren için zaman (hareket, devinim) big-bang'den sonra başlamış olur.

Sevgiler