Akıl Herşeyi Kavrayamaz

[hb2005]

Akıl Allah-u Teâlâ’nın büyük bir nimetidir. Bunun için ne kadar şükretsek azdır. Akıllı kimdir? Her şey akılla halledilebilir mi? Aklı rehber edinmek doğru mudur? Bu gibi sorulara cevap arayalım.

Akıl ile zekâ farklı şeyler. Bir insan zeki olduğu halde akıllı olmayabilir, akıllı olduğu halde de zeki olmayabilir. Sevgili Peygamberimiz buyuruyor ki: “Akıllı, Yüce Allah’a inanıp peygamberini tasdik eden ve emirlerini yerine getiren kimsedir.” Aklı olmayanın dini de yoktur. Akıl, hak ile batılı birbirinden ayıran bir nurdur. Akılla ilgili çok sayıda ayet vardır. "Sana bu kitabı indiren O'dur. Bunun âyetlerinden bir kısmı muhkemdir ki, bu âyetler, kitabın anası (aslı) demektir. Diğer bir kısmı da müteşabih âyetlerdir. Kalblerinde kaypaklık olanlar, sırf fitne çıkarmak için, bir de kendi keyflerine göre te'vil yapmak için onun müteşabih olanlarının peşine düşerler. Halbuki onun te'vilini Allah’tan başka kimse bilmez. İlimde uzman olanlar, "Biz buna inandık, hepsi Rabbimiz katındandır." derler. Üstün akıllılardan başkası da derin düşünmez." (Al-i İmran Suresi, 7)

Akıl sınırlıdır. Akılla verilen hükümlerde isabet edilebileceği gibi hata da edilebilir. Mesela bilimde kesin gözüyle bakılan bir teori bir asır geçmeden çürütülebilmektedir. Bir kişiye göre akla uygun olan bir şey bir başka kişiye göre mantıksız olabilir. Akıllar insanlar arasında eşit değildir. Aklın kavrayamayacağı pek çok şey vardır. Her şeyde sadece aklı kendine rehber edinmek akılsızlıktır. Bilim ve felsefe insanı her zaman doğru yola götürmez çünkü aklın ürünüdür.

O halde ölçü ne olmalıdır. İslamiyet akla uygun bir dindir fakat içinde aklın kavrayamayacağı çok şey vardır. Sadece aklı kendilerine ölçü alan kimseler sapıtmışlardır. Bizim aklımız mahdut olduğu halde Cenab-ı Allah herşeye kadirdir. Biz ondan gelen şeylere kalbimizle iman ederiz. Gözümüzle görmediğimiz şeylere inanırız. Allah’ın azabından korkar, nimetlerini ümideder, yalnızca ona sığınırız. "Onlar ki gaybe iman edip namazı dürüst kılarlar ve kendilerine verdiğimiz rızıktan (Allah yolunda) harcarlar." (Bakara Suresi, 3) İnsanı kesinlikle doğru yola götürecek olan şey ise sadece islamdır.

İnsanı doğru yola götürecek rehber Allah’ın kitabı Kuran-ı Kerim, peygamberimizin sünneti, islam dinidir. Biz bir şeyin doğru mu yanlış mı olduğuna karar verirken islama uygun olup olmadığına bakarız. İslama uygun değilse akla ne kadar mantıklı gelse de kabul etmeyiz. Dinimizde bulunan şeylerden aciz aklımızın kavrayamadığı şeyleri kabul ederiz. Aklımızı gerektiği kadar kullanırız fakat her şeyi akılla halletmek gibi bir çıkmaza girmeyiz.

Miraç hadisesinin nasıl olduğunu bilemeyiz ama olduğuna kesin olarak inanırız. Çünkü miracın olduğu Kuran ve sünnetle sabittir. Cinlerin varlığına, meleklerin varlığına, ahiretin varlığına, cennetin varlığına, cehennemin varlığına aklımızla tecrübe etmesek de inanırız. Sadece sınırlı aklımızı kendimize rehber edinip hata ederek cehenneme doğru sürüklenmekten Allah’a sığınırız. Allah’ın ilmi ve kudreti sınırsızdır. Allah her şeye kadirdir deriz. Sadece aklımıza yatan şeyleri kabul etseydik peygamberimize değil aklımıza iman etmiş olurduk. Akılla herşeyi halledebilseydik peygamberlere ihtiyaç olmazdı.

Eski yüzyıllarda herşeyi akılla izah etmeye çalışan müslüman bir alim vardı. Bu konuda da çok başarılıydı. Allah'ın varlığını ve birliğini doksan dokuz delille ispat ediyordu. Daha sonra aklının almayacağı konular da çıktı karşısına. Bir açıklama yapamayıp bocaladı. Daha sonra bu adam İstanbula gitti ve orada hıristiyan oldu. Bu defa da Allah'ın üç tane olduğunu yüz delille ispatlamaya çalıştı.

Akıl dinimizde çok faziletlidir. Aklı kötülemiyoruz. Sadece aklı rehber edinmemeyi kötülüyoruz. Peygamber efendimize sual edildi ki:
-Ya Resulallah en âlim kimdir?
-En akıllı olandır.
-En çok kim ibâdet eder?
-Aklı en çok olan
-En faziletli kimdir?
-Aklı en üstün olandır.
Demek ki ilmi ve ibâdeti çok olan daha akıllıdır. Bir kimsenin akıllı olduğu nasıl
bilineceği suâl edildiğinde Peygamber efendimiz (Haramlardan daha çok kaçan, hayırlı
işlere daha çok koşan daha akıllıdır) buyurdu.
Aişe validemiz suâl etti ki:
-Ya Resulallah üstün olmanın ölçüsü nedir?
-Akıldır. Aklı çok olan daha üstündür.
-Herkesin üstünlüğü yaptığı işe göre ölçülmez mi? İyi iş yapan daha kıymetli değil
mi?
-Ya Aişe insanlar, akıllarından daha fazla mı iş yaparlar? Herkes aklı
nispetinde iyi iş yapar, ona göre de mükâfatını alır.

"Şimdi Rabbinden sana indirilenin gerçekten hak olduğunu bilen bir kimse, kör olan bir kimse gibi olur mu? Fakat bunu ancak üstün akıllı ve temiz vicdanlı kimseler idrak ederler." (Rad Suresi, 19) "Göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelip gidişinde selim akıl sahipleri için gerçekten açık, ibretli deliller vardır." (Al-i İmran Suresi, 190) "Bu Kur'ân, kendisiyle uyarılsınlar, Allah'ın ancak bir tek ilâh olduğunu bilsinler ve akıl sahipleri öğüt alsınlar diye insanlara gönderilmiş bir tebliğdir." (İbrahim Suresi, 52)

Kaynak: http://geocities.com/hayatbilgisi2005

Kapkaranlık ve ıssız, bilmediğiniz bir yolda tek başınıza yürümek zorunda olduğunuzu düşünün. Karanlığın içinde neler olduğunu bilmediğiniz için korkuyorsunuz, ne yapacağınızı bilemiyorsunuz. Nereye gideceksiniz ve nasıl gideceksiniz?

Böyle bir durumda herhalde ilk akla gelen bir ışık kaynağı bulmak olur. Ardından bir pusula ve bir harita. Ardından daha güçlü ışık kaynakları. Tüm bunları başarabildiğiniz ölçüde tedirginliğiniz azalacaktır. Aklımızı kullanmak ve karanlığı aydınlatmaya çalışmayı mı yoksa karanlığa teslim olup, onun içindeki bilinmezliklerden mitoslar türetmek, onlara inanarak o karanlık evrende rahatlamaya çalışmayı mı tercih etmeliyiz?

Sonsuz karanlık içinde bile olsak elimizdeki ışık kaynaklarını fazlalaştırmaktan, karanlıkları aydınlatmaktan başka çaremiz yok. Karanlıklara teslim olmak insanca değil. Evet akıl her şeyi kavrayamaz ama o akıldan başka bir şeyimiz de yok.

[Aliminyum]

Karanlık olduğunu nerden çıkarıyorsun?

[Suffiyun]

Cem arkadaş,lambanın düğmesi önünde,fosforlu da,basmak da sana kalıyor,

Selametle kalınız...

Ana rahminde hayat karanlıkta başlar. Uzayın sonsuz boşluğu bize karanlıktır. Aslında bilemediğimiz, ulaşmadığımız her şey bizim için karanlıktır. Doğumumuzdan öncesi ve ölümümüzden sonrası da bizim için hep karanlık kalacaktır.

Din, inanç ve iman bize bu karanlıkları aydınlıkmış gibi göstererek teskin etmeye çalışır. Aklın bittiği yerdeki insanın çaresiz çırpınışına damardan verilen diazem gibidir din, sakinleştirip huzur verir. Bu nedenle kurtulunması zor bir illettir.

[sargon]

Aliminyum, bu hb2005 sen misin yoksa. Senin uslubuna pek benzemiyo ama mantik ayni.

[sargon]

Evet, bence de insan akli sinirlidir. Peki aklimizin yetmedigi yerde neye siginmamiz gerekir, hangi dine siginacagiz. Cevap: Ailemizin bagli oldugu dine. Bu cevap yanlis cevaptir, cunku dogru cevabin Islam olmasi gerekir. Ama ya bizbir Budist ailede dogmussak, nerden bilecez dogru yolu gosterenin Islam oldugunu. AKIL ile mi. Hadi canim ordan, akilla dogru yol bulunmaz ki.

Ama su denebilir. Aslinda akil yetersizdir ama, hangi dinin dogru yolu bize gosteren oldugunu bulabilecek kadar yeterlidir. Bu durumda iki soru ortaya cikar. Akil neye ne kadar yeterlidir. Hangi konularda yeterli, hangi konularda yetersizdir. Ayrica dogru din tespiti yapmak icin ne kadar akil gereklidir. Her dini anlamanin gerektirdigi farkli akil duzeyleri var midir. Mesela musevi olmak icin ne kadar IQ gerekir, musluman olmak icin ne kadar.

Bunlar zeka testleridir. Ama akil zekayi daicerir. Bazi insanlar akilli olurlar ama zeki olmazlar, evet. Bu insanlarin IQ'lari dusuk olabilir ama mesela kurnaz olurlar, cikarlarini aninda sezerler vb. Ama ne yazik ki bir akil testi yok. Yine de biz genel olarak zeki insanlarin akil derecelerinin daha yuksek oldugunu varsayabiliriz. (ciddi bir sapma oraniyla da olsa)

Sonuc olarak din tespitini yapamayacak kadar akildan yoksun olan kisiler de olabilir mi? Goruldugu gibi sorular gittikce buyuyor. Cok karmasik is, cok.

[Aliminyum]

O halde bilinmeyen desene abi niye karanlık deyip öcüleştiriyon ki olayı?
Ayrıca dediklerine bakıp da Pascal'ı bikere daha takdir ettim bak benim takdirime de çok ihtiyacı var ya ondan:
"Yeryüzünde insanın yoksunluğunu ve Tanrı'nın kayırıcılığını göstermeyen hiçbir nesne yoktur. Üstelik Tanrısız insanın güçsüzlüğünü de..." Evet Tanrısız insan güçsüz insandır, çünkü istinadgahı biten şeylerdir. Bitiş/fena/geçicilik/fanilik... Zaman kavramının insan benliği üzerindeki en ağır tasarrufu. İstinatgah ise Allah'tan qayrısı olamaz. "Faniyim fani olanı istemem, acizim aciz olanı istemem" Allah'a istinat bizim için bir illet değil, varın sonsuzluğa direnen ruhlarınız uğraşsın o illetlerle.

sargon yok hb2005 ben deqilim. O arkadaşın akıl hakkındaki soyutlanmış bitakım kişisel görüşlerine de katılmıyorum. Mantık Aynı dediğin şey ne onu anlamadım. Gerçi insanların paradigmaları arasında benzerlik kurmak 3. kişiler için her zaman çekici birşeydir ama "Mantık Aynı" gibi kelimeler gene de gerçekliği karşılamıyor. Ben, akıl, düşünce, doğru, iyi gibi genel kavramların tanımlanabilir ve mutlak surette belirlenebilir olduğuna inanmıyorum. Fizikalizme ömrüm boyunca lanet ettim. Mantık aynı diyemezsin.

Akıl mevzusuna girip de Gazali'yi esgeçmek eksiklik olur. Mutezile abimiz o eşsiz internet sitelerinden veya 4. 5. el kaynaklardan aktardığı yarım ve yanlış iddialarla her ne kadar Gazali'nin akıl karşıtı olduğunu iddia etmeye çalışsa da İslam düşünce tarihine bakıldığında Mantık ve nazarî ilimlerin Gazali sayesinde islam düşünürleri arasında daha bir revaç kazandığını biliyoruz.

Gazali akıl için klasik sözlük tarifleri kullanmaz. Ancak sözlük tariflerinin de içerdiği anlam içerikleri bağlamında akla 4 anlam ve fonksiyon yükler.

1) İnsanı hayvandan ayıran kabiliyet ki bu kabiliyet sayesinde nazarî ilimler öğrenilir.
2)Caiz olanı muhal olandan ayırtetmek kabiliyeti: Yani anlamlıyı anlamsızdan, sahihi fasidden kesip ayırma kabiliyeti ki çocukça bir kabiliyettir daha çok. 2X2=5 veya bir cismin aynı anda 4 ayrı yerde olduğu gibi şeylerin muhal olduğunu,2X2=4 edeceği gibi basit ve yavan kesinliklerin caiz olduğunu kavratır.
3)Deneyimler sonucu elde edilen İlim... Yani tecrübe diyebilsek de eksik kalır. Düşünüp elde etmekten ziyade yaanmışlık sonucu elde edilmişliği ifade eder.
4)Düşünceye dayalı ilimlerin kendisi ile kavranıldığı özelliğin adı.

Ancak tarifler, yüklenen içerik ve fonksiyonlar ne olursa olsun aklın, fenomenleri göründüğü şekil ve biçimleriyle tartıp kavramaya çalıştığı kesindir. Ama diğer taraftan akıl görünmeyenin, bilinmeyeni yani GAYB olanın da var olduğunu Bilir veya anlar. Burada resmen kışkırtılır ve gayb olanı da deşeler. Bu kaçınılmaz. Ayrışmaların başladığı yer burası işte.

Akıllı olan Müslüman olur diyemem. Çünkü İslam'ın imanı aklın iradesidir kendisi değil. Geri zekalı veya aklını kullanmasını bilmeyen, ya da çok az bilen birisi Müslüman olabileceği gibi, aklını kullanma kabiliyeti tavan yapmış bazı dinsiz filozoflar gibileri de dinsiz olabilir. Sorun aklın varlığı veya kullanımının tek tipliliği değil, Aklın İradesi.

Sad-ı Taftazani'nin enfes tabiri içinde İman; "Cüzî ihtiyarinin kullanılması neticesinde kalpte hasıl olan nurdur."
Tabi buradaki kalp et parçası organ değil ya da edebî bir anlam filan aramayın. Kalp, İslamiyatta ruh ile aynı anlamda kullanılır.

[sargon]

Mantik ayni dedigim seyi anlamis olman lazim.Asagidaki alintida uc paragrafta ozetlenen sey yazinin temel bakis acisi

hb2005 Diyor ki

Akıl sınırlıdır. Akılla verilen hükümlerde isabet edilebileceği gibi hata da edilebilir. Mesela bilimde kesin gözüyle bakılan bir teori bir asır geçmeden çürütülebilmektedir. Bir kişiye göre akla uygun olan bir şey bir başka kişiye göre mantıksız olabilir. Akıllar insanlar arasında eşit değildir. Aklın kavrayamayacağı pek çok şey vardır. Her şeyde sadece aklı kendine rehber edinmek akılsızlıktır. Bilim ve felsefe insanı her zaman doğru yola götürmez çünkü aklın ürünüdür.

O halde ölçü ne olmalıdır. İslamiyet akla uygun bir dindir fakat içinde aklın kavrayamayacağı çok şey vardır. Sadece aklı kendilerine ölçü alan kimseler sapıtmışlardır. Bizim aklımız mahdut olduğu halde Cenab-ı Allah herşeye kadirdir. Biz ondan gelen şeylere kalbimizle iman ederiz. Gözümüzle görmediğimiz şeylere inanırız. Allah’ın azabından korkar, nimetlerini ümideder, yalnızca ona sığınırız. "Onlar ki gaybe iman edip namazı dürüst kılarlar ve kendilerine verdiğimiz rızıktan (Allah yolunda) harcarlar." (Bakara Suresi, 3) İnsanı kesinlikle doğru yola götürecek olan şey ise sadece islamdır.

İnsanı doğru yola götürecek rehber Allah’ın kitabı Kuran-ı Kerim, peygamberimizin sünneti, islam dinidir. Biz bir şeyin doğru mu yanlış mı olduğuna karar verirken islama uygun olup olmadığına bakarız. İslama uygun değilse akla ne kadar mantıklı gelse de kabul etmeyiz. Dinimizde bulunan şeylerden aciz aklımızın kavrayamadığı şeyleri kabul ederiz. Aklımızı gerektiği kadar kullanırız fakat her şeyi akılla halletmek gibi bir çıkmaza girmeyiz.

Yani
1. Akil hata yapar, sinirlidir. Akil urunleri de bizi dogruya goturmez. Bilim ve felsefe aklin urunudur ve bizi dogruya goturmezler.

2. Insani dogru yola goturecek olan sadece Islamdir, akil degil.

3. Bir sey akla ne kadar uygun olsa da, Islama uygun degilse kabul etmeyiz. Cunku bizim aklimiz dogruyu kavrayamaz.

Bence bu uc nokta yukardaki yaziyi yazan kisinin bakisini ifade ediyor. Ben, senin bakisini da ifade ettigini dusunuyorum. Belki sadece "bilim ve felsefe" yerine sadece "bilim" koymayi tercih edersin.

Gazali'ye girmissin ama, bence isi Gazali'yle falan bulandirmadan da su 3 noktayi kabul edip etmedigini soyleyebilirdin. Gerci bunlari daha once soylemistin, bence tekrara gerek yoktu, ama "mantik ayni"yi aciklamak icin yazmam gerekti.

herşeyi kavrayamayan akıl allahı kavrıyor nedense. bunun sebebi de insanın fıtratında var olması olsa gerek. bizim bir din hocası "insan islam fıtratı üzerine doğar sonradan yozlaşır ya da doğru yolu bulur" derdi. abi biraz müslümanların tarafını tutacam canım sıkıldı allahsızlıktan