levha tektonigi

[Andrew]

Genelde "devrim" kelimesini duyunca aklimiza savaslar, halk ayaklanmalari ya da buyuk toplumsal degisimler gelir. Ama aslinda bilim dunyasinda da bazi gelismeler tam anlamiyla devrim niteligindedir. Bazen bir fikir ya da kesif, o alandaki butun dusunce yapisini altust eder. Bilim insanlari, eskiden dogru sandiklari bircok seyi yeniden gozden gecirmek zorunda kalir. Bu da o alanda yepyeni bir donem baslatir.

Buna guzel ornekler var. Mesela 1859'da Charles Darwin'in yazdigi Turlerin Kokeni, evrim teorisini ortaya koyarak biyolojiye tamamen yeni bir bakis acisi kazandirdi. Ondan birkac yil sonra, 1866'da Gregor Mendel, bezelyelerle yaptigi deneyler sayesinde kalitimin nasil calistigini ortaya koydu. Insanlarin ozelliklerinin nesilden nesile nasil aktarildigini anlamamizda buyuk bir adim atti.

Daha sonra, 1953 yilinda James Watson, Francis Crick ve Rosalind Franklin DNA'nin yapisini ortaya cikardilar ve bu kesif biyolojide adeta yeni bir cag baslatti. Artik canlilarin genetik yapisi cok daha iyi anlasiliyordu.

Ayni sekilde fizik dunyasi da buyuk bir donusum yasadi. Uzun sure boyunca herkes Newton'un kurallarini temel aliyordu. Ama 20. yuzyilin baslarinda Albert Einstein'in gelistirdigi gorelilik teorisi ve kuantum fizigi, Newton fizigini bazi alanlarda yetersiz birakti. Ozellikle cok buyuk ya da cok kucuk seyleri anlamaya calistigimizda, bu yeni teoriler cok daha iyi aciklamalar sunmaya basladi.

Tum bu devrimlere benzer sekilde, yer bilimlerinde yani jeolojide de cok onemli bir degisim yasandi. Bu da levha tektonigi teorisiyle oldu. Bu teori, Dunya'nin dis kabugunun aslinda birbirine bagli olmayan buyuk parcalardan olustugunu ve bu parcalarin zaman icinde hareket ettigini soyluyor. Bu hareketler yuzunden depremler oluyor, daglar olusuyor ve volkanlar patliyor.

Eskiden bu olaylarin neden ve nasil gerceklestigi pek anlasilmiyordu, ama levha tektonigi teorisi sayesinde tum bu surecler cok daha mantikli hale geldi.

Bugun yeryuzunde gordugumuz bircok seyin, ornegin kitalarin sekli, dag siralari, hatta bazi iklim ozelliklerinin bile, bu dev levha hareketleriyle ilgili oldugunu biliyoruz. Kisacasi, levha tektonigi jeolojide bir donum noktasi oldu. Tipki evrim, genetik ya da kuantum fizigi gibi, dunyayi daha iyi anlamamiza yardimci olan buyuk bir fikir devrimidir.

Birkac seri ile, levha tektonigini, bilgim dahilinde aciklamaya calisacagim. Daha sonra da, iklim konusuna gecis yapmayi dusunuyorum.

[Andrew]

Alfred Wegener. Sanirim 1930'lara yakin bir resmi. Zaten genc yasta oluyor.

Jeoloji deyince, konuyla ilgili olarak, ---trendeyim dogru duzgun yazamiyorum--Alfred Wegener'den bahsetmek farzdir. 1880 ile1930'larda yasamis bir Alman bilim insani. Bu kisi, meteoroloji ve iklim uzerine calismis. Aslinda, herkesin dogru bildigi seyleri sorgulamayi seven biriymis. 1910'larda sanirim, onemli bir hipotez gelistiriyor. Ama tabii, bu hipotezi destekleyecek cok fazla bilgi yok. Yine de bu fikri bircok farkli kanitla desteklemeye calisti. Simdi ne oldugunu anlatayim.

Oncelikle, kitalarin sahillerinin birbirine neredeyse mukemmel bir sekilde uydugunu fark etti. Yani, Guney Amerika ve Afrika'nin kiyilari tam olarak bir yapboz parcasi gibi birlesiyor gibi. Aslinda, bu ilk kez dunya haritalarinda fark edilmisti ve bazi insanlar, kitalarin zamaninda birbirine bagli olabilecegini one surmustu. Hatta 1858'de Antonio Snider-Pellegrini vardir, o mesela kitalarin ayrildigina dair ilk calismalari o yapmisti. Wegener de, bu verileri topladi ve hepsini bir arada sundu. Hem de sadece sahillerden degil, kitalarin gercek kenarlarini yani kitasal raflarini da dikkate alarak. Bu sekilde, onceki calismalarin sundugundan cok daha iyi bir uyum sagladi.

Ayrica Wegener, kitalar arasinda benzer fosil organizmalar bulundugunu fark etti. Mesela, Mesosaurus adli eski bir deniz surungeni, hem Afrika hem de Guney Amerika'nin kiyilarinda fosillesmisti. Bir baska surungen olan Lystrosaurus ise Afrika, Hindistan ve Antarktika'da bulunmustu. Wegener, dogal olarak, bunlarin kara hayvanlari olduklarini ve okyanuslari gecip farkli kitalara ulasmalarinin imkansiz oldugunu soyledi.

Wegener'in teorisine karsi cikan bazi bilim insanlari, hayvanlarin kitalar arasinda hareket etmesini aciklamak icin okyanuslari asan kara koprulerinin var oldugunu one surduler. Yani, bu kara koprulerinin hayvanlarin bir kitadan digerine gecmesine olanak sagladigini savundular. Fakat bu teori pek mantikli degildi, cunku okyanuslar cok genis ve derindi. Boyle buyuk ve derin okyanuslari gecebilecek kadar uzun ve saglam bir kara koprusunun var olmasi son derece zor bir ihtimaldi.

Wegener'in teorisini destekleyen baska bir kanit da, bugunku sicak iklimlere sahip olan bolgelerde, ornegin Guney Afrika, Hindistan, Avustralya ve Arabistan gibi yerlerde, eskiden buzullarin var oldugunun ortaya cikmasiydi. Bu iklim anomalisini kara kopruleriyle aciklamak zordu. Dahasi, Wegener, Arktik Cemberi'ndeki dondurulmus bolgelerde tropikal bitki fosillerine de rastladi. Iste bir butun olarak, tum bu bulgular, kitalarin hareket ettigi fikrini en iyi aciklayan seydi.

Yani once adama cok karsi cikanlar olduysa da, Wegener, topladigi tum verilerle, kitalarin hareket ettigini bir derece ortaya koymustu.

[Andrew]

*Oncelikle sunu soyleyeyim, Mesosaurus'u Mosasaurus'la karistirmayalim! Bizimki (Mesosaurus) 1 metrelik tatli su surungeni, kitalarin kaymasinin kaniti olarak assagida bahsettigimiz bu. Yoksa, Mosasaurus gibi devasa buyuklukteki deniz canavarindan bahsetmiyoruz.





Soyle dusunelim: Mesosaurus, tipki gunumuz timsahlari gibi tatli sularda yasayan bir surungendi, ama bunlar 270 milyon yil once yasamislar. Ilginc olan sey su, bu canlinin fosilleri birbirinden binlerce kilometre uzaktaki Guney Amerika ve Afrika kiyilarinda bulundu. Oysa Mesosaurus'un okyanus gibi devasa bir su kutlesini yuzerek gecmesi imkansiz - hem cok kucuk hem de tatli suda yasayan bir hayvan.

Peki nasil oldu da bu fosiller iki farkli kitada ortaya cikti? Cevap da burada: Afrika ve Guney Amerika bir zamanlar birbirine bagliydi! Yani milyonlarca yil once, bu kitalar tek bir dev kara parcasinin (Pangea adi verilen superkita) parcasiydi. Zamanla kitalar ayrildi, Mesosaurus'un yasadigi tatli su havzalari da bolundu ve bugunku harita ortaya cikti.

Aslinda kitalar hic durmadan kaymaya devam ediyor, tipki gecmiste oldugu gibi.


Digeri de (Mosasaurus) su:

[Andrew]

Alfred Wegener'in hikayesi, bilim tarihindeki en ilginc ve dusundurucu oykulerden biri aslinda. Adamcaz kalkiyor 1910'larda bir fikir ortaya atiyor, kimse ciddiye almiyor.

"Kitalar hareket ediyor" diyordu ama o donemin bilim insanlari buna gulup geciyordu. "Hass.tir lan, nediyorsun sen" diyorlardi. "Koca kitalar nasil kayar, deli misin sen?" Ama Wegener pes etmedi tabii, omru boyunca bu teorisini kanitlamak icin ugrasti durdu.

1930 yilinda Gronland'a son seferini yapiyor, tam 50. dogum gununde hem de..donarak hayatini kaybediyor. Esasinda o zamanda bile arkasinda biraktigi teori hala bilim dunyasinda kabul gormemisti. Olumunden sonraki yillarda isler degismeye basladi. Ozellikle II. Dunya Savasi'ndan sonra teknoloji ilerledikce, okyanus tabanini incelemek mumkun hale geldi. Iste o zaman Wegener'in ne kadar hakli oldugu anlasildi.

1950'lerde bilim insanlari okyanus tabanini haritalamaya basladiklarinda --ki ilk haritalamayi Mary diye biri yapmisti, suan soyismini hatirlayamadim--cok sasirtici bir sey oldu. Atlantik Okyanusu'nun tam ortasinda, suyun altinda devasa dag zinciri uzandigini gorduler. - Mid-Atlantik Sirti. Daha da ilginci, bu sirtin her iki tarafindaki kayalarin yasi ve manyetik ozellikleri incelendiginde inanilmaz bir model ortaya cikti. Sanki okyanus tabani bu sirttan disari dogru surekli genisliyor gibiydi.

Bu sirada Harry Hess adinda bir jeolog cikip "Deniz tabani yayilmasi" teorisini ortaya atti. Ona gore bu okyanus ortasi sirtlarindan surekli yeni magma yukseliyor, soguyor ve okyanus tabanini iterek kitalari birbirinden uzaklastiriyordu. Bu fikir, Wegener'in teorisindeki en buyuk eksik olan "kitalar nasil hareket ediyor?" sorusuna cevap veriyordu.

Manyetik kayalarin incelenmesi ise baska bir ilginc gercegi ortaya cikardi. Dunya'nin manyetik kutuplari tarih boyunca defalarca yer degistirmisti ve bu degisimler kayalarda adeta kayit altina alinmisti. Daha da onemlisi, farkli kitalardaki kayalarin manyetik kayitlari karsilastirildiginda, kitalarin eskiden bir arada oldugu acikca goruluyordu.

1960'lara gelindiginde artik deliller o kadar fazlaydi ki, bilim dunyasi Wegener'in teorisini kabul etmek zorunda kaldi. Ustelik sadece kitalarin kaymasi degil, bunun nasil oldugu da anlasilmisti. Levha tektonigi teorisi dogmustu. Bu teoriye gore Dunya'nin kabugu birbirine bagli dev levhalardan olusuyordu ve bu levhalar manto uzerinde surekli hareket ediyordu.

Bugun depremlerin, volkanlarin, daglarin olusumunu hep bu teoriyle acikliyorlar. GPS olcumleriyle levhalarin hareketlerini milim milim takip ediyorlar. Wegener yasarken hak ettigi takdiri gorememisti belki, ama fikirleri sayesinde Dunya'yi anlayisimiz tamamen degistirmis oldu.